Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á đang bước vào một giai đoạn rất đặc biệt: dân số già hóa nhanh hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là câu chuyện của y tế hay phúc lợi xã hội, mà còn là một thay đổi lớn ảnh hưởng đến từng gia đình, từng cộng đồng và thị trường lao động trong tương lai.
Nói một cách dễ hiểu, “già hóa dân số” xảy ra khi tỷ lệ người cao tuổi trong xã hội ngày càng tăng, trong khi tỷ lệ trẻ em và người trong độ tuổi lao động có xu hướng giảm. Điều này đang diễn ra rất rõ tại Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và nhiều nước châu Á khác.
Tại Việt Nam, số người từ 60 tuổi trở lên đã đạt khoảng 14,2 triệu người vào năm 2024, tăng thêm 2,8 triệu người so với năm 2019 và được dự báo có thể đạt 18 triệu người vào năm 2030. Nhóm dân số từ 65 tuổi trở lên chiếm khoảng 9,05% tổng dân số Việt Nam vào năm 2024.
Điều đáng chú ý là tốc độ già hóa của Việt Nam diễn ra rất nhanh. Theo UNFPA, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh trên thế giới. Người từ 60 tuổi trở lên chiếm 11,9% dân số năm 2019 và có thể tăng lên hơn 25% vào năm 2050. Việt Nam cũng được dự báo sẽ chuyển từ giai đoạn “già hóa” sang “dân số già” vào khoảng năm 2036.
Nhìn sang các nước châu Á, bức tranh còn rõ hơn. Nhật Bản hiện là một trong những quốc gia già nhất thế giới, với nhóm dân số từ 65 tuổi trở lên chiếm khoảng 29,78% tổng dân số vào năm 2024. Hàn Quốc cũng đang già hóa rất nhanh, với tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên khoảng 19,27% trong năm 2024. Trung Quốc, quốc gia đông dân hàng đầu thế giới, cũng đã bước vào giai đoạn dân số già khi nhóm 65+ chiếm khoảng 14,67% dân số năm 2024.
Những con số này cho thấy một thực tế: châu Á không còn là khu vực “trẻ” như trước. Khi tuổi thọ tăng, chất lượng y tế tốt hơn và tỷ lệ sinh giảm, số lượng người cao tuổi cần được chăm sóc, hỗ trợ và đồng hành sẽ ngày càng lớn.
Vấn đề không chỉ nằm ở việc có nhiều người già hơn, mà là người cao tuổi ngày nay cần được chăm sóc theo cách chuyên nghiệp hơn. Nhiều người cao tuổi vẫn có nhu cầu sống độc lập, duy trì sức khỏe, giao tiếp xã hội, phục hồi chức năng, ăn uống khoa học và được hỗ trợ tinh thần. Bên cạnh đó, nhiều gia đình hiện nay có ít con hơn, con cái bận rộn hơn, sống xa cha mẹ hơn. Vì vậy, việc chăm sóc người cao tuổi không thể chỉ dựa vào tình cảm gia đình như trước, mà cần có đội ngũ được đào tạo bài bản.
ADB nhận định các nước châu Á đang già hóa nhanh, nhưng nhiều hệ thống vẫn chưa chuẩn bị đầy đủ, đặc biệt trong các vấn đề như chăm sóc dài hạn, tiếp cận dịch vụ thiết yếu, sức khỏe, việc làm phù hợp và nguy cơ cô đơn ở người cao tuổi.
Từ đây, nghề chăm sóc người cao tuổi trở thành một nghề có giá trị xã hội rất lớn. Đây không chỉ là công việc hỗ trợ ăn uống, vệ sinh hay đi lại. Người làm nghề chăm sóc người cao tuổi cần biết quan sát sức khỏe, hỗ trợ vận động, giao tiếp tâm lý, xử lý tình huống cơ bản, đồng hành tinh thần và giúp người cao tuổi duy trì chất lượng sống.
Có thể hình dung đơn giản: khi một quốc gia có càng nhiều người cao tuổi, nhu cầu về điều dưỡng, chăm sóc viên, nhân viên phục hồi chức năng, nhân viên chăm sóc tại nhà, trung tâm dưỡng lão, daycare cho người cao tuổi và các dịch vụ hỗ trợ tuổi già sẽ càng tăng. Đây là lý do tại sao tại Nhật Bản, Hàn Quốc hay Đài Loan, nghề chăm sóc người cao tuổi đã trở thành một ngành nghề có nhu cầu nhân lực lớn và được tổ chức rất chuyên nghiệp.
Với Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Thách thức là hệ thống chăm sóc người cao tuổi vẫn cần được phát triển mạnh hơn, từ đào tạo nhân lực, cơ sở chăm sóc, tiêu chuẩn nghề nghiệp đến nhận thức xã hội. Nhưng cơ hội là nghề chăm sóc người cao tuổi sẽ ngày càng được nhìn nhận đúng giá trị: một nghề nhân văn, có nhu cầu thật, có tính ổn định và có triển vọng lâu dài.
Trong tương lai gần, mỗi gia đình đều có thể phải đối diện với câu hỏi: ai sẽ chăm sóc cha mẹ, ông bà khi họ cần hỗ trợ nhiều hơn? Và xã hội cũng phải trả lời một câu hỏi lớn hơn: chúng ta đã chuẩn bị đủ đội ngũ để chăm sóc một thế hệ người cao tuổi đang tăng rất nhanh hay chưa?
Già hóa dân số không phải là điều tiêu cực. Nó phản ánh thành tựu của y tế, dinh dưỡng và chất lượng sống khi con người sống lâu hơn. Nhưng sống lâu cần đi cùng sống khỏe, sống vui và sống có phẩm giá. Muốn vậy, nghề chăm sóc người cao tuổi cần được đầu tư, tôn trọng và phát triển như một ngành nghề thiết yếu của xã hội hiện đại.
Nghề chăm sóc người cao tuổi không chỉ chăm sóc một con người. Đó là công việc gìn giữ sự an tâm cho một gia đình, giảm áp lực cho xã hội và trao lại cho người cao tuổi một tuổi già được quan tâm, được lắng nghe và được sống trọn vẹn hơn.
